Khi khoảng cách tuổi tác trở thành một bức tường
Tôi tình cờ bắt gặp một bức tranh biếm họa trên Tuổi Trẻ Cười.[2] Trong tranh, hai chiếc điện thoại đại diện cho hai thế hệ. Một bên là chiếc smartphone hiện đại: đa nhiệm, nhanh nhạy, tiện lợi nhưng cũng mong manh và dễ hư hỏng. Bên kia là chiếc điện thoại “cục gạch”: chậm chạp, bất tiện, lỗi thời nhưng lại bền bỉ, chắc chắn. Bức tranh khiến tôi bật cười, vì cuộc đối thoại ấy quá quen thuộc. Nó giống hệt những gì vẫn thường diễn ra trong một gia đình hay trong một tập thể: bên này cho rằng bên kia đã lỗi thời, bên kia lại chê bên này yếu đuối và thiếu bản lĩnh. Tôi chợt nhận ra đằng sau tiếng cười ấy là một câu hỏi đáng suy nghĩ: tại sao sự khác biệt về tuổi tác lại thường dẫn đến những phán xét qua lại thay vì sự cảm thông và đối thoại?
Có lẽ lời phê bình phổ biến nhất nhắm vào giới trẻ hôm nay là: họ quá yếu đuối. Những câu chuyện về khủng hoảng tâm lý, lo âu hay tự tử của người trẻ thường được đem ra như bằng chứng cho nhận định ấy. Tuy nhiên, thực tế phức tạp hơn nhiều. Theo bác sĩ Ngô Anh Vinh của Bệnh viện Nhi Trung ương, những trường hợp tự tử ở tuổi vị thành niên thường liên quan đến lo âu, trầm cảm, áp lực học tập và những xung đột tâm lý không được chia sẻ hay hỗ trợ đúng mức. Ông cũng nhận định rằng người lớn nhiều khi chưa biết cách nhận diện và đồng hành với những khủng hoảng ấy.[3] Điều đó cho thấy đằng sau hai chữ “yếu đuối” là cả một thế giới tâm lý mà những người thuộc thế hệ khác có thể không dễ dàng nhìn thấy.
Dĩ nhiên, những người đưa ra lời phê bình ấy cũng có lý do của họ. Họ nhớ về một thời phải sống trong khó khăn, thiếu thốn, thậm chí chiến tranh. So với những thử thách đó, áp lực học hành hay những căng thẳng tinh thần của tuổi trẻ hôm nay đôi khi bị xem là nhỏ bé. Chính từ sự so sánh ấy xuất hiện một lối suy nghĩ quen thuộc: thế hệ đi trước đã trải qua nhiều gian khổ hơn nên mạnh mẽ hơn, khôn ngoan hơn, và vì thế cũng có quyền phán xét nhiều hơn. Trong một cuộc trò chuyện được báo Thanh Niên ghi lại, doanh nhân Đặng Lê Nguyên Vũ từng cho rằng: “Dân thành phố và thế hệ thanh niên hiện quá yếu ớt. Mới áp lực một chút đã phải giảm stress, phải tìm kiếm sự cân bằng. Thế là không được. Muốn phát triển, phải tự gây sức ép cho mình….” [4] Dù phát biểu ấy xuất phát từ góc nhìn của một doanh nhân, nó vẫn phần nào phản ánh một tâm thức phổ biến: người thành công trong quá khứ thường tin rằng con đường mình đã đi là con đường đúng nhất.
Thế nhưng, sự thượng đẳng thế hệ không chỉ xuất hiện nơi người lớn tuổi. Người trẻ cũng có cách nhìn đầy định kiến của riêng mình. Trong một xã hội tôn thờ sự đổi mới và hiệu suất, người lớn tuổi dễ bị xem là chậm chạp, lỗi thời và khó thích nghi. Không ít người trẻ tin rằng chỉ cần một chiếc điện thoại thông minh và vài cú nhấp chuột là có thể thay thế kinh nghiệm sống mà người đi trước tích lũy trong nhiều thập niên. Họ quên rằng có những điều không thể tra cứu trên Google: sự từng trải khi đối diện thất bại, khả năng nhận ra những hệ quả lâu dài hay sự điềm tĩnh trước những biến động của cuộc sống.
Thực ra, vấn đề nằm ở chỗ mỗi thế hệ được hình thành trong một thế giới khác nhau. Nhà xã hội học Karl Mannheim (1893 – 1947) từng cho rằng một thế hệ không đơn thuần được xác định bởi năm sinh mà còn bởi những biến cố lịch sử và xã hội đã góp phần định hình cái nhìn của họ về cuộc sống. Theo ông, điều mà một thế hệ phải vật lộn cả đời để vượt qua có thể hoàn toàn không tồn tại trong thế giới của thế hệ kế tiếp.[5] Nhận xét ấy giúp ta hiểu vì sao những so sánh giữa các thế hệ thường trở nên khập khiễng. Ông bà chúng ta phải học cách tồn tại trong nghèo khó. Cha mẹ chúng ta phải học cách vươn lên trong những biến chuyển kinh tế và xã hội. Một tấm bằng cấp ba hay một chứng chỉ ngoại ngữ sơ cấp đã đủ để được trọng dụng. Còn người trẻ hôm nay lớn lên trong một thế giới dư thừa thông tin nhưng lại thiếu chắc chắn về tương lai. Hơn nữa, bằng đại học và các chứng chỉ ngoại ngữ ngày càng phổ biến, họ phải cạnh tranh gay gắt hơn nhiều để tìm cho bản thân một cơ hội. Như thế, mỗi thế hệ có những gánh nặng riêng, và không ai có thể dùng trải nghiệm của mình làm thước đo tuyệt đối cho người khác.
Điều thú vị là chính Karl Mannheim không xem khoảng cách thế hệ như một điều hoàn toàn tiêu cực. Theo ông, xã hội phát triển chính nhờ sự gặp gỡ giữa ký ức và đổi mới, giữa những người đã đi trước và những người mới bước vào đời. Người thầy dạy học trò, nhưng học trò cũng làm mới cách nhìn của người thầy. Đó là một mối tương quan hai chiều chứ không phải một con đường chỉ đi từ trên xuống dưới. [6]
Kinh nghiệm ấy có thể được nhìn thấy rất rõ trong đời sống Giáo hội và các cộng đoàn tu trì. Chẳng hạn, những tu sĩ trẻ thường muốn tìm những phương thức mới để loan báo Tin Mừng, tận dụng mạng xã hội và các công nghệ truyền thông hiện đại. Trong khi đó, những tu sĩ lớn tuổi lại nhìn thấy các rủi ro mà người trẻ đôi khi không nhận ra. Nếu chỉ nhìn bề ngoài, người ta dễ nghĩ một bên là bảo thủ còn bên kia là hấp tấp. Nhưng thực ra cả hai đều đang cố gắng bảo vệ cùng một điều quý giá. Một bên muốn giữ gìn căn tính; bên kia muốn tìm cách để căn tính ấy tiếp tục được lắng nghe trong thế giới hôm nay.
Chính ở điểm này, Kinh Thánh mở ra một góc nhìn khác. Kinh Thánh không mời gọi ta chọn phe giữa người trẻ và người già, nhưng mời gọi ta nhận ra rằng sự khôn ngoan không thuộc độc quyền của bất cứ thế hệ nào. Trong sách Gióp có viết: “Người tóc bạc được trí khôn ngoan, bậc tuổi cao có tài thông hiểu” (G 12,12), nhưng ngay sau đó tác giả hướng ánh nhìn về nguồn mạch sâu xa hơn: “ Nhưng nơi Thiên Chúa có cả khôn ngoan lẫn sức mạnh, mưu lược cũng như tài thông hiểu đều thuộc về Người” (G 12,13). Ở nơi khác, qua nhân vật Êlihu, tác giả còn khẳng định rằng không phải cứ nhiều tuổi là khôn ngoan, vì sự hiểu biết đến từ thần khí của Đấng Toàn Năng chứ không chỉ từ số năm đã sống (x. G 32,7-9). Như thế, Khôn ngoan trước hết là một hồng ân. Người trẻ được ban khả năng nhìn về phía trước, người lớn tuổi mang theo ký ức và kinh nghiệm của hành trình đã qua. Cả hai đều cần thiết. Có lẽ chính vì thế mà Đức Giêsu mới ví “bất cứ kinh sư nào đã được học hỏi về Nước Trời, thì cũng giống như chủ nhà kia lấy ra từ trong kho tàng của mình cả cái mới lẫn cái cũ” (Mt 13,52). Dưới ánh sáng của Tin Mừng, điều mới mẻ không loại trừ truyền thống, cũng như truyền thống không bóp nghẹt điều mới mẻ; cả hai cùng làm nên sự phong phú của Dân Thiên Chúa.
Đức Thánh Cha Phanxicô cũng nhiều lần nhấn mạnh đến tương quan giữa các thế hệ. Trong một bài giáo lý về tuổi già năm 2022, ngài sử dụng hình ảnh cái cây để diễn tả điều này: người lớn tuổi giống như bộ rễ, còn người trẻ là hoa trái. Nếu không còn mối liên hệ với bộ rễ, hoa trái sẽ chóng héo tàn; nhưng nếu bộ rễ chỉ giữ lại nhựa sống cho riêng mình, cây cũng không thể sinh hoa kết trái.[7] Hình ảnh ấy nhắc chúng ta rằng tương lai và truyền thống không đối nghịch nhau. Chúng cần nhau để cùng tồn tại.
Trở lại với hai chiếc điện thoại trong bức tranh ban đầu. Chiếc smartphone có những khả năng mà chiếc điện thoại cục gạch không bao giờ có được. Nhưng chiếc điện thoại “cục gạch” cũng có sự bền bỉ mà smartphone khó sánh bằng. Vấn đề không phải là chiếc nào tốt hơn. Vấn đề là chúng ta có nhận ra giới hạn của mình để học hỏi từ người khác hay không. Khi một thế hệ bắt đầu tin rằng mình vượt trội hơn thế hệ khác, đối thoại sẽ nhường chỗ cho định kiến. Trái lại, khi người trẻ biết lắng nghe kinh nghiệm và người lớn tuổi biết trân trọng những điều mới mẻ, khoảng cách tuổi tác sẽ không còn là một bức tường. Nó có thể trở thành một nhịp cầu, nơi ký ức gặp gỡ hy vọng, nơi truyền thống gặp gỡ tương lai, và nơi các thế hệ cùng nhau xây dựng một thế giới nhân bản hơn. Như thế, khi biết lắng nghe nhau, các thế hệ không chỉ trao truyền kinh nghiệm hay sáng kiến, mà còn cùng nhau khám phá điều Thiên Chúa đang thực hiện giữa lòng thế giới. Bởi lẽ, sự khôn ngoan đích thực luôn bắt đầu từ việc nhận ra rằng mình không sở hữu chân lý toàn vẹn.
Tu sĩ Giuse Nguyễn Vũ Quốc Đạt, A.A.
Chú thích
[1] “Thượng đẳng thế hệ” (Generational Superiority): “là sự so sánh hơn thua giữa thế hệ sau và thế hệ trước, đem những trải nghiệm của mình áp đặt cho các thế hệ sau này. Hầu hết mọi thế hệ luôn hình dung rằng mình khôn ngoan hơn thế hệ trước, và sáng suốt hơn thế hệ sau.”
Nhóm 9, lớp K22401, Thuyết “Thượng đẳng thế hệ” và định kiến Gen Z, tr. 3.
https://www.scribd.com/document/627461371/Thuy%E1%BA%BFt-Th%C6%B0%E1%BB%A3ng-%C4%90%E1%BA%B3ng-Th%E1%BA%BF-H%E1%BB%87
[2] Anh Trọc Comics, ‘Cụ’ cục gạch chê smartphone yếu đuối, tranh biếm họa, Tuổi Trẻ Cười Online, 22/8/2024,
https://cuoi.tuoitre.vn/cu-cuc-gach-che-smartphone-yeu-duoi-20240819125754983.htm.
[3] Ngô Anh Vinh, Tự sát ở trẻ vị thành niên: vấn đề đáng báo động, Bệnh viện Nhi Trung ương, 15/1/2020,
https://benhviennhitrunguong.gov.vn/tu-sat-o-tre-vi-thanh-nien-van-de-dang-bao-dong.html.
[4] Nguyên Hằng, Bình thản trong tâm bão, Báo Thanh Niên, 14/2/2013,
https://thanhnien.vn/binh-than-trong-tam-bao-185399933.htm.
[5];[6] Karl Mannheim, The Problem of Generations, trong Essays on the Sociology of Knowledge, biên tập Paul Kecskemeti (London: Routledge and Kegan Paul, 1952), tr. 276-322.
[7] Phanxicô, “Ân sủng của thời gian và mối dây giữa các lứa tuổi” (tựa tạm dịch từ bản tiếng Anh The Grace of Time and the Bond between the Ages of Life), buổi tiếp kiến chung ngày 23/2/2022,
https://www.vatican.va/content/francesco/en/audiences/2022/documents/20220223-udienza-generale.html