Trong bối cảnh xã hội thế kỷ XIX, nước Pháp trải qua những biến động lớn về chính trị, triết học và tôn giáo. Cha Emmanuel d’Alzon (1810–1880), người sáng lập Dòng Augustinô Đức Mẹ Lên Trời, đã nhận ra rằng khủng hoảng đức tin của thời đại không chỉ do thiếu hiểu biết, mà còn do con người đánh mất nền tảng thiêng liêng của đời sống. Vì thế, con đường tranh đấu mà Cha d’Alzon chọn là giáo dục.[1] Với Cha, “giáo dục không chỉ là một phương tiện, mà chính là nền tảng vững chắc để thực hiện công cuộc canh tân và hiệp nhất.”[2] Do đó, ngài đã dấn thân canh tân nền giáo dục Kitô giáo, với xác tín: “Giáo dục là việc để Đức Giêsu Kitô được hình thành trong tâm hồn con người và giảng dạy là soi chiếu tâm hồn bằng vinh quang của Đức Kitô.”[3]
Từ những thao thức đó, Cha d’Alzon định hình một tinh thần giáo dục mang chiều sâu thần học – linh đạo Augustinô và gắn liền với sứ mạng làm cho “Triều Đại Thiên Chúa hiển trị trong chúng ta và xung quanh chúng ta.” [4] Vậy, “Giáo dục theo tinh thần Cha Emmanuel d’Alzon” được nói đến như thế nào? Bài viết này sẽ tìm hiểu ba khía cạnh cốt yếu trong tư tưởng giáo dục của ngài: bản chất, phương cách và mục đích của nền giáo dục Kitô giáo mà ngài đề xuất.
Cha Emmanuel d’Alzon, khi mời gọi các tu sĩ và nhà giáo dục “làm cho Triều Đại Thiên Chúa hiển trị nhờ đức tin, đức cậy và đức mến”[5], đã lấy cảm hứng từ tư tưởng của thánh Augustinô. Ngay từ thời trẻ, Cha thường xuyên đọc Tự Thuật và Khảo luận về Ba Ngôi của thánh Augustinô. Chính vì thế, ngay những trang đầu của cuốn “Kim Chỉ Nam (Directoire)”, Cha d’Alzon đã nói đến tình yêu và việc tôn thờ Ba Ngôi Thiên Chúa.[6] Bên cạnh đó, Cha còn được đánh động bởi giáo huấn của thánh Augustinô rằng con người được tạo dựng theo hình ảnh Thiên Chúa (x.St 1,27), mang nơi mình ba năng lực: ký ức, trí tuệ và ý chí; ký ức phản chiếu Chúa Cha, trí tuệ phản chiếu Ngôi Lời, và ý chí phản chiếu tình yêu của Chúa Thánh Thần. Không chỉ dựng nên con người theo hình ảnh Ngài, Thiên Chúa còn nâng phẩm giá con người lên bình diện siêu nhiên: ký ức được thánh hoá nhờ đức tin, trí tuệ được kiện toàn nhờ đức cậy, và ý chí được hướng trọn về Thiên Chúa nhờ đức mến, ba nhân đức cho phép con người tham dự vào chính sự sống của Ba Ngôi.[7]
Cha d’Alzon đã tiếp nhận và triển khai những tư tưởng này như nền tảng của ‘thần học giáo dục’ của ngài. Vì thế, ngay từ những chỉ dẫn đầu tiên cho Hiệp hội Đức Mẹ Lên Trời năm 1845, Cha khẳng định rằng nhiệm vụ cao cả của nhà giáo dục Kitô giáo chính là đào luyện con người theo hình ảnh Ba Ngôi Thiên Chúa, để mỗi người lớn lên trong chân lý, tình yêu và sự hiệp thông của Chúa Cha, Chúa Con và Chúa Thánh Thần.[8]
Một cách cụ thể, đối với cha d’Alzon, giáo dục là một hành vi mang tính thần học, vì nó liên hệ trực tiếp đến ơn gọi của con người là “hình ảnh Thiên Chúa.” (x. St 1,27). Ngài khẳng định: “Việc đào tạo lý trí không đủ nếu không dạy con người biết yêu mến Thiên Chúa và phục vụ Hội Thánh.”[9] Điều này cho thấy Cha d’Alzon coi lý trí và ý chí là hai năng lực cần được ‘thánh hóa’ – nghĩa là quy hướng về Thiên Chúa. Mục tiêu của giáo dục không chỉ là ‘hiểu biết chân lý’, mà còn là ‘yêu mến và sống trong chân lý.’ Chính vì vậy, giáo dục là cộng tác với ơn Chúa, nhờ tác động của Chúa Thánh Thần, để Đức Giêsu Kitô được hình thành trong tâm hồn con người; và giảng dạy là để vinh quang của Đức Kitô soi chiếu, thanh luyện và biến đổi tâm hồn ấy. Nói cách khác, bản chất của giáo dục Kitô giáo, theo cha d’Alzon, không dừng lại ở việc ‘truyền đạt thông tin’, nhưng là để con người được Thánh Thần biến đổi trong chính hữu thể của mình, nhờ Lời Chúa, bí tích và đời sống đức tin. Người học được mời gọi nhận biết chân lý nơi Đức Kitô và để Ngài chiếu sáng lý trí, điều hướng ý chí, nhằm đạt tới tự do đích thực trong Thiên Chúa. Đây chính là nền tảng mà cha d’Alzon muốn đạt tới trong giáo dục, tức là biến “tri thức thành con đường nên thánh”.
Sau khi xác định bản chất, Cha d’Alzon đề nghị phương cách giáo dục như một hành trình đồng hành thiêng liêng. Trong Spiritual Writings, ngài viết: “Chúng ta có thể hiến mình cho cầu nguyện thinh lặng… hoặc dấn thân vào những công việc góp phần vào lợi ích của Giáo hội; nhưng chiêm niệm và hành động của chúng ta luôn được hợp nhất trong cùng một mục tiêu: mở rộng Vương quốc của Đức Giêsu Kitô.”[10] Qua đó, Cha d’Alzon cho thấy giáo dục Kitô giáo không tách rời giữa chiêm niệm và hành động[11]; cả hai hòa quyện để mở rộng Triều đại của Thiên Chúa. Nhà giáo dục, vì thế, không chỉ là người ‘truyền đạt tri thức’, mà là người đồng hành thiêng liêng, vừa là chứng nhân, vừa là người phục vụ. Trong thư gửi các tu sĩ ngày 2 tháng 7 năm 1874, ngài viết:“Xã hội ngày nay đang trong tình trạng hỗn loạn… tuy nhiên, thật đơn giản để biết con đường phải đi: hãy đứng vững trên nền tảng của chân lý và làm việc hết lòng cho vĩ nghiệp của Thiên Chúa.”[12] Câu nói này cho thấy rõ tinh thần tông đồ và dấn thân cho giáo dục của Cha d’Alzon. Đó là đào tạo con người biết đứng vững trong chân lý, sống trung tín giữa thế giới đầy biến động. Bởi vậy, các trường học, đại học hay bất kỳ môi trường đào tạo nào theo tinh thần của ngài đều trở thành ‘không gian của Nước Trời’: nơi sự thật, công lý và tình yêu được gieo trồng như hạt giống cứu độ.
Nếu bản chất của giáo dục là thần học, và phương cách là đồng hành tông đồ, thì mục đích tối hậu của giáo dục theo Cha d’Alzon là nên giống Đức Kitô và xây dựng cộng đoàn hiệp thông.
Theo Wilfrid Dufault, Cha d’Alzon hiểu rằng: “Người tông đồ là thừa tác viên của chân lý – là năng lực thần linh và nguồn ơn thánh; bổn phận của người ấy là đưa nhân loại đến với Thiên Chúa, trong nhận biết và tình yêu.”[13] Do đó, giáo dục không chỉ hình thành những cá nhân đạo đức, mà còn hướng đến một cộng đoàn đức tin – đức ái – đức cậy, nơi mỗi người trở thành anh chị trong Đức Kitô. Cha d’Alzon nhấn mạnh rằng giáo dục đích thực là nơi con người học, sống trong sự thật và hiệp nhất, giữa Thiên Chúa và tha nhân. Vì thế, mọi hoạt động giáo dục đều quy hướng về Nước Chúa, nơi mọi người cùng chia sẻ sự sống vĩnh cửu. Bên cạnh đó, ngài còn nói đến việc giáo dục để một người được trở nên tự do. Vì chính trong sự tự do, con người mới có thể tôn vinh Thiên Chúa một cách trọn vẹn nhất. Cha d’Alzon yêu cầu người ta rèn luyện sự tự do bằng cách tin tưởng, và ghét việc do thám, điều đó làm cho người ta trở nên giả dối. Bởi vì, “những ý tưởng phát sinh từ môi trường sống, từ nền giáo dục, từ tính cách của chúng ta, hay từ những quan niệm mà chúng ta được đào luyện. Tất cả những điều đó đã trở thành bản tính thứ hai của con người.”[14]
Khi chiếu rọi tư tưởng ấy vào giáo dục thời nay, chúng ta nhận ra sức sống của nó vẫn còn nguyên giá trị. Một thế giới bị chi phối bởi chủ nghĩa thực dụng, áp lực thành tích và tinh thần duy khoa học dễ khiến giáo dục đánh mất chiều kích nhân bản và tâm linh. Việc người trẻ ngày nay đối diện với khủng hoảng căn tính, cô đơn tinh thần, rạn nứt các tương quan và sự lỏng lẻo đạo đức càng cho thấy tính cấp thiết của một nền giáo dục biết nuôi dưỡng chiều sâu nội tâm. Tinh thần của Cha d’Alzon nhắc chúng ta rằng, giáo dục chỉ đạt tới sự trọn vẹn khi giúp con người phát triển toàn diện, từ lý trí đến trái tim, từ tự do đến trách nhiệm, từ tri thức đến đức tin, để họ có khả năng đọc ra ý nghĩa cuộc đời trong sự thật và tình yêu của Thiên Chúa. Như vậy, những nguyên tắc giáo dục của Cha d’Alzon không dừng lại ở lý thuyết, nhưng trở thành định hướng thực tế cho giáo dục hiện đại: đồng hành cá vị và liên lỉ; kết hợp chiêm niệm và hành động; xây dựng các môi trường giáo dục như cộng đoàn hiệp thông; và nhất là đào tạo tự do đích thực trong chân lý.[15] Chính nền giáo dục như thế mới có thể góp phần ‘tái sinh xã hội’, điều mà Cha d’Alzon đã thao thức và đấu tranh cho sự tự do giáo dục.[16]
Tóm lại, giáo dục theo tinh thần cha Emmanuel d’Alzon, khi được đọc lại trong bối cảnh hiện đại, cho thấy một chiều kích vượt thời gian. Hay nói cách khác, giáo dục theo tinh thần của Cha d’Alzon không chỉ thuộc về một thời kỳ lịch sử, nhưng mở ra một viễn tượng mới cho công cuộc đào tạo con người hôm nay. Trong một thế giới đầy biến động, tư tưởng của ngài vang lên như một lời mời gọi trở lại với cốt lõi của giáo dục Kitô giáo: đặt Đức Kitô vào trung tâm. Bởi khi Đức Kitô là ánh sáng của lý trí, nguồn sức mạnh của ý chí và là cùng đích của tự do con người, giáo dục sẽ trở thành một hành trình thiêng liêng dẫn đến sự sống viên mãn, nơi con người học biết yêu thương, phục vụ và cùng nhau góp phần vào việc xây dựng Triều đại Thiên Chúa giữa lòng thế giới.
Thiếu Chắt
[1] x. André SEVE, CUỘC SỐNG TÔI CHÍNH LÀ ĐỨC KI-TÔ EMMANUEL D’ALZON, chuyển ngữ: Phanxicô Nguyễn Đình Hành, 6-7.
[2] André SEVE, CUỘC SỐNG TÔI CHÍNH LÀ ĐỨC KI-TÔ EMMANUEL D’ALZON, 7.
[3] Emmanuel d’Alzon, “Education is the formation of Jesus Christ in souls…”, trong Assumptionists.org, Bayard Publishing.
[4] x. Emmanuel d’Alzon, KIM CHỈ NAM DÒNG AUGUSTINÔ ĐỨC MẸ LÊN TRỜI, chuyển ngữ: Cha Pierre-Jean Lê Viết Thắng, A.A, Sr. Marie-Michael Hoàng Phương Thúy, O.A, (lưu hành nội bộ, 2024), 116-122.
[5] x. Emmanuel d’Alzon, KIM CHỈ NAM DÒNG AUGUSTINÔ ĐỨC MẸ LÊN TRỜI, 116-122.
[6] x. Emmanuel d’Alzon, KIM CHỈ NAM DÒNG AUGUSTINÔ ĐỨC MẸ LÊN TRỜI, 11-14.
[7] x. Augustine, De Trinitate, XIV, 8, 11; XV, 7, 11; X, 11, 17; X, 2, 4 (bản tiếng Latin – bản dịch tiếng Anh của Edmund Hill, O.P).
[8] x. Athanase Sage, a.a, LINH ĐẠO DÒNG ĐỨC MẸ LÊN TRỜI, (Rôma 1986), chuyển ngữ: Ban Dịch Thuật O.A. Việt Nam, (Lưu hành nội bộ – 2/2023), 9-11.
[9] Emmanuel d’Alzon, Écrits spirituels, Rome: Maison Générale Assumptioniste, 1956, 324.
[10] x. Emmanuel d’Alzon, Spiritual Writings of Emmanuel d’Alzon, ed. Athanase Sage, A.A., Rome, 1955, Part I, Dir 61–62.
[11] x. The Assumptionist Spirit According to Emmanuel d’Alzon, (Rome 1993), Claude MARÉCHAL, a.a, “Reflection X, MAN OF FAITH, OF PRAYER, OF STUDY”, xem tại: https://assumptio.com/about-us/virtual-library/47-virtual-library/523-the-assumptionist-spirit-according-to-emmanuel-dalzon
[12] Emmanuel d’Alzon, Sixth Letter to the Congregation (July 2, 1874), trong Virtual Library of Assumptionists, mục “Education and Social Responsibility.”
[13] Wilfrid J. Dufault, Emmanuel d’Alzon – Apostle for Our Time, Worcester, MA: Assumption College, 1994,59.
[14] André Sève, aa, Đời tôi, chính là Đức Kitô-Emmanuel d’Alzon, nguyên tác: Ma vie, c’est le Christ, chuyển ngữ: André Tuấn, aa, hiệu đính: Sr. Như Ý, oa và Sr. Phương Thúy, oa, 37.
[15] x. Emmanuel d’Alzon, KIM CHỈ NAM DÒNG AUGUSTINÔ ĐỨC MẸ LÊN TRỜI, 45-46.
[16] x. André SEVE, CUỘC SỐNG TÔI CHÍNH LÀ ĐỨC KI-TÔ EMMANUEL D’ALZON, 25-29.